ისტორიას ბევრი გამოჩენილი მეცნიერი ახსოვს, მაგრამ იშვიათია ადამიანი, რომლის ინტელექტმაც მსოფლიოს ორი უდიდესი დაპირისპირებული სახელმწიფოს — ამერიკის შეერთებული შტატებისა და ჩინეთის — ბედი შეცვალა. ციან სიუესენი სწორედ ასეთი ფიგურაა. ის არის მეცნიერი, რომელიც ამერიკამ შექმნა, შემდეგ უარყო და საბოლოოდ, თავისივე ხელით აჩუქა უდიდეს გეოპოლიტიკურ კონკურენტს.

ამერიკული ოცნება და ვარსკვლავური კარიერა

ციან სიუესენი 1911 წელს დაიბადა ჩინეთში. 1935 წელს მან სტიპენდია მოიპოვა და აშშ-ში, მასაჩუსეტსის ტექნოლოგიურ ინსტიტუტში (MIT) გაემგზავრა სასწავლებლად. მისი ნიჭი იმდენად თვალშისაცემი იყო, რომ მალევე კალიფორნიის ტექნოლოგიური ინსტიტუტის (Caltech) აეროდინამიკის ლეგენდარული პროფესორის, თეოდორ ფონ კარმანის საყვარელი მოსწავლე და მარჯვენა ხელი გახდა.

მეორე მსოფლიო ომის დროს ციანი ამერიკის არმიის მთავარი კონსულტანტი იყო სარაკეტო ტექნოლოგიებში. ის იყო იმ ოთხ მეცნიერთა შორის, რომლებმაც დააარსეს JPL (Jet Propulsion Laboratory - რეაქტიული მოძრაობის ლაბორატორია). ეს არის ორგანიზაცია, რომელიც დღეს NASA-ს ეკუთვნის და რომელმაც მარსზე ცნობილი როვერები გაგზავნა.

პარანოია და საბედისწერო შეცდომა

1950-იან წლებში ამერიკაში დაიწყო „წითელი საფრთხის“ (მაკარტიზმის) ეპოქა — პანიკა კომუნისტური საფრთხის შესახებ. ციან სიუესენს, სრულიად უსაფუძვლოდ, ბრალი დასდეს კომუნისტური პარტიის მიმართ სიმპათიებში. გენიალურ მეცნიერს, რომელმაც აშშ-ის არმიისთვის უამრავი რამ გააკეთა, ერთ დღეში ჩამოართვეს საიდუმლო ლაბორატორიებში მუშაობის უფლება და 5 წლით შინაპატიმრობა მიუსაჯეს.

აშშ-ის საზღვაო ძალების მაშინდელი მდივანი, დენ კიმბალი, კატეგორიული წინააღმდეგი იყო მისთვის ქვეყნის დატოვების უფლების მიცემის და ამბობდა ფრაზას, რომელიც ისტორიაში შევიდა:

„ისიც კი არ ვიცით, იყო თუ არა ის კომუნისტი, მაგრამ ეს კაცი მარტო უდრის 3-დან 5-მდე შეიარაღებულ დივიზიას. მირჩევნია აქ დავხვრიტო, ვიდრე ჩინეთში გავუშვა.“

დეპორტაცია და საჩუქარი ჩინეთს

მიუხედავად გაფრთხილებებისა, 1955 წელს ამერიკის მთავრობამ ციან სიუესენი კორეის ომის დროს დატყვევებულ ამერიკელ პილოტებში გაცვალა და ჩინეთში გაადეპორტა. ისტორიკოსები დღემდე თანხმდებიან, რომ ეს იყო აშშ-ის ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე დიდი სტრატეგიული შეცდომა.

სამშობლოში დაბრუნებულმა სიუესენმა პრაქტიკულად ნულიდან დაიწყო ჩინეთის კოსმოსური პროგრამის აშენება. მისი უშუალო ხელმძღვანელობით და გენიალური ხედვით ჩინეთმა:

შექმნა პირველი ბალისტიკური რაკეტები (ცნობილი Dongfeng-ის სერია).

აითვისა კოსმოსი: 1970 წელს კოსმოსში გაუშვა თავისი პირველი ხელოვნური თანამგზავრი „Dong Fang Hong I“.

ჩაუყარა საფუძველი პილოტირებულ მისიებს: სწორედ მისმა ნაშრომებმა მისცა ჩინეთს საშუალება, მოგვიანებით საკუთარი ასტრონავტები (ტაიკონავტები) კოსმოსში გაეყვანა.

ისტორიის ირონია

ციან სიუესენი გარდაიცვალა 2009 წელს, 97 წლის ასაკში. ის ჩინეთში ეროვნულ გმირად ითვლება. ისტორიის ყველაზე დიდი ირონია კი ის არის, რომ ამერიკის მთავრობის შიშმა და პარანოიამ, რომელთაც სურდათ საკუთარი საიდუმლოებების დაცვა, რეალურად შექმნა ის ძალა, რომელიც დღეს აშშ-ის მთავარი კონკურენტია კოსმოსურ რბოლაში.

ავტორი (Tezisi.ge)